Rozwód kościelny – unieważnienie małżeństwa. Kiedy jest możliwy?

W ostatnich latach można dostrzec wyraźny wzrost zainteresowaniem instytucją rozwodu kościelnego. Coraz więcej osób występuje z wnioskiem o unieważnienie małżeństwa.

Proces unieważnienia małżeństwa toczy się w sądzie kościelnym. Procedura znacząco różni się od postępowania w sądzie cywilnym. W procesie decyduje norma prawna, dlatego dużą rolę odgrywają kanoniści. Są to prawnicy specjalizujący się w prawie kanonicznym. Pomagają oni ustalić, czy w danym wypadku występują podstawy do unieważnienia małżeństwa.

Małżeństwo kanoniczne

Małżeństwo kanoniczne jest nierozerwalnym związkiem obowiązującym aż do śmierci jednego z małżonków. Nierozerwalność obok jedności jest istotnym elementem małżeństwa. Jedynie od małżeństwa niedopełnionego można uzyskać dyspensy papieskiej. Na jej podstawie związek małżeński przestaje obowiązywać. Małżeństwo niedopełnione to innymi słowy małżeństwo nieskonsumowane przez akt małżeński podjęty dobrowolnie i spełniony w naturalny sposób. Możliwość rozwiązania węzła małżeńskiego wiąże się także z tzw. przywilejem Pawłowym. Następuje to w przypadku wcześniejszego wielożeństwa na podstawie pełni władzy papieskiej. Należy też wspomnieć o instytucji separacji małżeńskiej polegającej na rozdziale, zerwaniu lub zaniechaniu wspólnego pożycia małżonków mimo dalszego trwania węzła małżeńskiego. Ze względu na zasadę nierozerwalności małżeństwa zarówno doktryna, jak i ustawodawstwo Kościoła nie zna pojęcia rozwodu. Niemniej prawo kanoniczne stawia wymogi co do zawarcia małżeństwa. Ich niedopełnienie powoduje zawarcie nieważnego małżeństwa, które może być unieważnione. Konieczne jest przy tym przeprowadzenie postępowania przed sądem świeckim.

Małżeństwo zawarte nieważnie

Niedopełnienie wymogów stawianych przez prawo kanoniczne powoduje, że małżeństwo zostało zawarte nieważnie. Pojęcie nieważności małżeństwa w prawie kanonicznym różni się od pojęcia nieważności małżeństwa w polskim prawie. Brak świadomości pominięcia wymogu u jednego lub obojga nupturientów nie ma znaczenia prawnego dla związku małżeńskiego. Status prawny osób trwających w małżeństwie nieważnie zawartym został określony w formie domniemania prawnego. Zgodnie z nim małżeństwo należy uważać za ważne, dopóki nie udowodni się, że jest ono nieważne z perspektywy prawa kanonicznego.

Okoliczności powodujące nieważność

Przesłanki unieważnienia małżeństwa obejmują między innymi dolegliwości psychiczne, brak rozeznania co do małżeńskich obowiązków, założenie niewierności, wykluczenie posiadania potomstwa i ukrycie bezpłodności. Sąd kościelny nie koncentruje się na tym, czy między małżonkami nastąpił zupełny i trwały rozkład pożycia. Jego zadaniem jest zbadanie, czy istniały przeszkody niepozwalające na zawarcie małżeństwa. Dowody zgromadzone na potrzeby postępowania w sądzie cywilnym są mało przydatne. Okoliczności powodujące nieważność sakramentu małżeństwa można podzielić na trzy grupy:
– przeszkody zrywające
– braki dotyczące zgody małżeńskiej
– braki dotyczące formy kanonicznej

Przeszkody zrywające

Małżeństwo może być nieważnie zawarte z powodu przeszkody zrywającej, od jakiej nie uzyskano dyspensy. Poza tym, otrzymanie dyspensy od niektórych przeszkód nie jest możliwe. Obecnie wyróżnia się dwanaście przyczyn zrywających, a dokładniej mówiąc:
– brak wymaganego wieku (14 lat dla kobiet, 16 lat dla mężczyzn)
– niezdolność płciowa
– węzeł małżeński
– różność religii
– święcenia
– profesja zakonna
– uprowadzenie
– małżonkobójstwo
– pokrewieństwo w linii prostej i do IV stopnia linii bocznej
– powinowactwo w linii prostej
– przyzwoitość publiczna
– pokrewieństwo prawne (adopcja)

Braki dotyczące zgody małżeńskiej

Druga grupa okoliczności posiada najszerszy zakres. Wśród nich należy wymienić przede wszystkim:
– brak minimum poznania małżeńskiego
– choroba umysłowa
– poważny brak rozeznania małżonka co do istotnych praw i obowiązków
– niezdolność do podjęcia istotnych obowiązków z przyczyn natury psychicznej
– podstęp przy zawieraniu małżeństwa
– symulacja
– zawarcie małżeństwa pod warunkiem
– zawarcie małżeństwa pod przymusem
– wykluczenie jednego z istotnych elementów małżeństwa
Do grona istotnych elementów małżeństwa należy zaliczyć jedność, nierozerwalność oraz zrodzenie i wychowanie potomstwa. Najczęściej małżonkowie wnoszący o unieważnienie małżeństwa powołują się na poważny brak rozeznania co do istotnych praw i obowiązków małżeńskich oraz na niezdolność do podjęcia istotnych obowiązków małżeńskich z przyczyn natury psychicznej. Pierwsza z wymienionych okoliczności polega na niedojrzałości nupturienta. Z kolei druga okoliczność dotyczy zaburzeń natury psychicznej, takich jak zaburzenia osobowości, niedojrzałość uczuciowa, próżność, upór, egoizm, działanie ograniczone tylko do własnych interesów.

Braki dotyczące formy kanonicznej

rozwod_koscielnyPrzyczyna nieważności małżeństwa o której mowa w podtytule jest ściśle związana z niedopełnieniem wymogów odnoszących się do sposobu zawierania małżeństwa. Dotyczą one głównie kapłana, który asystował przy zawieraniu małżeństwa, a dokładniej mówiąc braku odpowiedniego upoważnienia. Nupturienci bardzo rzadko powołują się na tę okoliczność. W praktyce przypadki braku upoważnienia kapłana właściwie się nie zdarzają.

Różnice w procedurze

Strona postępowania przed sądem kościelnym może być reprezentowana wyłącznie przez specjalnego adwokata kościelnego. Do niedawna adwokatem kościelnym mógł zostać wyłącznie ksiądz. Obecnie aplikacja kościelna i specjalizacja w prawie kanonicznym jest otwarta także dla osób świeckich. Proces w sądzie kościelnym trwa około 1,5 – 2, 5 roku. Stwierdzenie nieważności małżeństwa następuje dopiero po wydaniu zgodnych wyroków przez sądy I i II instancji. Zwykle w przedmiocie unieważnienia małżeństwa przed sądem kościelnym orzeka sąd diecezjalny i metropolitarny. Postępowanie odbywa się na posiedzeniach, podczas których są przesłuchiwani świadkowie bądź małżonkowie. Kuria nie wydaje żadnych dokumentów z procesu. Może wydać jedynie odpis wyroku z uzasadnieniem. Opłaty sądowe w poszczególnych sądach różne. Przeważnie wynoszą one 600 – 1000 zł. Sąd kościelny może uzależnić opłatę sądową od zarobków podsądnego (np. 2/3 wynagrodzenia).