Dodatkowe zastrzeżenia umowne. Co to jest? Co warto wiedzieć?

Dodatkowe zastrzeżenia umowne są elementami podmiotowo istotnymi czynności prawnej. Mogą być one elementem umowy oraz mają wpływ na wykonanie i niewykonanie umowy.

Głównym celem wprowadzenia dodatkowych zastrzeżeń umownych jest zabezpieczenie interesu jednej bądź obu stron kontraktu. Do ich grona należą zadatek, umowne prawo odstąpienia, odstępne i kara umowna.

Zadatek

Zadatek jest sumą pieniędzy bądź rzeczą daną drugiej stronie przy zawarciu umowy. Wysokość zadatku nie powinna przekraczać wysokości świadczenia. Strona zobowiązana do jego udzielenia może wówczas podnieść zarzut nadużycia prawa. Nie można zmniejszyć wysokości zadatku w ten sposób. Zadatek pełni istotną rolę na wypadek niewykonania zobowiązania. Wierzyciel może wtedy odstąpić od umowy bez wyznaczania dodatkowego terminu i zatrzymać otrzymany zadatek. Uprawnienie przysługuje wierzycielowi bez względu na to, czy poniósł szkodę. Jeżeli wierzyciel sam dał zadatek drugiej stronie może domagać się jego zwrotu w podwójnej wysokości. Roszczenia z tytułu zadatku przedawniają się z upływem 10 lat lub 3 lat w przypadku przedsiębiorcy. Przepisy szczególne mogą wprowadzić inny termin przedawnienia niż podany wyżej. Rola zadatku sprowadza się do odszkodowania za niewykonanie umowy. Niemniej nie pozbawia on wierzyciela prawa do żądania odszkodowania na zasadach ogólnych. Wierzyciel nie musi korzystać z tych uprawnień. Może on nadal domagać się od dłużnika wykonania zobowiązania. Z drugiej strony, dłużnik nie może zwolnić się z zobowiązania rezygnując z zadatku. Zadatek wzmacnia pozycję wierzyciela. Zwrot zadatku następuje po rozwiązaniu umowy oraz niewykonania jej z przyczyn niezależnych od obu stron lub za które obie strony są odpowiedzialne. W razie wykonania umowy można zaliczyć zadatek na poczet świadczenia. Jeżeli jednak pieniądze lub rzeczy dane tytułem zadatku nie są tego samego rodzaju co przedmiot świadczenia powinny zostać zwrócone.

Umowne prawo odstąpienia

Umowa nie może być rozwiązana przez jedną ze stron z wyjątkiem kilku przypadków wyraźnie wskazanych w umowie. Wspomniana zasada jest dość rygorystyczna, co dostrzegł sam ustawodawca. W celu jej złagodzenia wprowadził umowne prawo odstąpienia. Ma ono postać zastrzeżenia umożliwiającego jednej lub obu stronom odstąpienie od umowy bez wskazania przyczyn swej decyzji. W umowie należy wyraźnie wskazać termin, w ciągu którego strona może skorzystać z tego uprawnienia. Stan niepewności nie powinien trwać zbyt długo. Brak wskazania terminu czyni zastrzeżenie nieważnym. Należy też określić, komu przysługuje umowne prawo odstąpienia. Strona, która chce skorzystać z prawa odstąpienia powinna złożyć oświadczenie woli, które jest bezwarunkowe i nie może być cofnięte bez zgody drugiej strony. W razie wykonania prawa odstąpienia umowa jest uważana za niezawartą.

Odstępne

Odstępne polega na zapłacie określonej sumy pieniężnej w razie odstąpienia od umowy. Oświadczenie o odstąpieniu od umowy jest skuteczne tylko wówczas, gdy razem z jego złożeniem zapłacono odstępne. Konieczne jest przy tym wyznaczenie terminu do wykonania prawa odstąpienia. Można zastrzec odstępne w każdej umowie na rzecz jednej bądź obu stron. Można uzależnić prawo do odstąpienia za uiszczeniem odstępnego od warunku.

Kara umowna

Businessman signing contractKara umowna jest postanowieniem umownym, na podstawie którego naprawienie szkody powstałej w wyniku niewykonania albo nienależytego wykonania zobowiązania niepieniężnego nastąpi poprzez zapłatę sumy pieniężnej. W przypadku zobowiązań pieniężnych odsetki pełnią funkcję kary umownej. Kara umowna musi być wyrażona w pieniądzu. Jej wysokość można podać w formie kwoty lub w relacji do wartości przedmiotu świadczenia głównego (np. 20%, 10%). Kara umowna zastępuje odszkodowanie. Dłużnik nie może zwolnić się z zobowiązania za zapłatą kary umownej bez zgody wierzyciela. Co do zasady wierzyciel nie może żądać od dłużnika zapłaty odszkodowania, które przekroczy wysokość kary umownej. Wówczas nosi ona nazwę wyłącznej kary umownej. Niemniej strony mogą wprowadzić także karę alternatywną, zaliczalną lub kumulatywną. W pierwszym przypadku wierzyciel wybiera między karą umowną a odszkodowaniem. W drugim przypadku kara jest zaliczana na poczet odszkodowania i wierzyciel może domagać się odszkodowania uzupełniającego. Kumulatywna kara umowna polega natomiast na tym, że wierzyciel będzie mógł żądać zapłaty kary umownej i odszkodowania.

Kara ustawowa

Kara ustawowa jest karą umowną, która wynika ze szczególnych przepisów prawnych. Dłużnik jest wówczas zobowiązany do zapłaty wierzycielowi określonej sumy pieniężnej w razie niewykonania bądź nienależytego wykonania zobowiązania. Praktyczne znaczenie kary ustawowej jest obecnie bardzo małe.