Przedsiębiorca jako twórca – co jest chronione przez prawa autorskie i pokrewne?

Przedsiębiorca kreuje produkt, który następnie trafia na rynek. Występuje on zatem także jako twórca i przysługuje mu ochrona z tytułu praw autorskich i pokrewnych.

Prawa autorskie są ogółem uprawnień przysługujących autorowi utworu. Z kolei pod pojęciem praw pokrewnych kryją się prawa artystów wykonawców, producentów fonogramów i wideogramów, wydawców i organizacji radiowych i telewizyjnych.

Utwór – definicja prawna

Ochrona z tytułu praw autorskich przysługuje autorowi utworu. Prawna definicja utworu wskazuje na jego twórczy, indywidualny charakter. Nie wprowadza ona żadnych ograniczeń odnośnie do postaci utworu, jego wartości, przeznaczenia czy sposobu wyrażenia. Jednak nie każdy rezultat pracy człowieka może zostać zakwalifikowany jako utwór. Musi on spełniać łącznie dwa kryteria, a mianowicie kryterium oryginalności i indywidualności. Przesłanka oryginalności jest spełniona w przypadku, gdy utwór jest przejawem twórczej działalności. Musi on być nowy, choćby z punktu widzenia twórcy. Z kolei o spełnieniu drugiej przesłanki świadczy niepowtarzalność i unikatowość wyrobu.

Twórca będzie mógł skorzystać z ochrony praw autorskich pod warunkiem, że utwór zostanie uzewnętrzniony, czyli stanie się dostępny dla innych osób niż twórca. W prawnym języku ten proces nazywa się ustaleniem utworu. Należy odróżnić je od utrwalenia utworu na nośniku materialnym (np. na papierze). Ustalenie może być nietrwałe i tymczasowe (np. wygłoszenie referatu).

Przedsiębiorca, który jest twórcą nie może domagać się ochrony prawnoautorskiej w odniesieniu do procesu pracy twórczej, metody, nowej techniki czy też stylu. Wspomniana ochrona obejmuje wyłącznie ich rezultat. Co więcej, jej zakres nie dotyczy też pomysłu. Dopiero realizacja pomysłu posiadająca twóczą postać może uzyskać ochronę prawa autorskiego. Tytułem przykładu można wskazać na nowoczesne tworzywo sztuczne. Pomysł na jego wyprodukowanie nie jest objęty ochroną. Jeżeli jednak zostanie on uzewnętrzniony w postaci utworu wyrażonego słowem i znakami graficznymi (np. praca pisemna) zyska ochronę prawnoautorską.

Utwór pracowniczy – pracownika czy pracodawcy?

Utwór pracowniczy charakteryzuje się tym, że został stworzony przez pracownika w rezultacie wykonywania obowiązków pracowniczych. Zgodnie z ogólną zasadą pracodawca nabywa z chwilą przyjęcia utworu autorskie prawa majątkowe w granicach określonych celem umowy o pracę i zgodnym zamiarem stron. Niemniej strony umowy o pracę mogą ustalić inną zasadę, wprowadzić zmiany w sposobie nabycia autorskich praw majątkowych, a nawet odnośnie do zakresu uprawnień nabywanych przez pracodawcę. Może odbyć się to od razu podczas zawierania umowy o pracę, albo poprzez zawarcie odrębnej umowy dotyczącej kwestii autorskich praw majątkowych.

Pracodawca nabywa autorskie prawa majątkowe po przyjęciu utworu pracowniczego. Konieczne jest zatem faktyczne dostarczenie utworu przez pracownika, a do tego pracodawca nie może go zmusić. Jedynym wyjściem z takiej sytuacji byłoby wystąpienie przeciw niemu z roszczeniami w związku z niewykonaniem obowiązków wynikających z umowy o pracę.

Czy każdy przedsiębiorca może zostać twórcą?

Twórca nabywa prawa do utworu z mocy ustawy bez względu na to, czy jest małoletni, czy też ma ograniczoną zdolność do czynności prawnych. Niemniej od tej zasady występują wyjątki. W przypadku utworów zbiorowych i programów komputerowych prawa do utworu nabywa inny podmiot niż twórca. Twórcą utworu może być tylko osoba fizyczna. Nie ma zatem mowy o tym, aby twórcą była spółka, albo inna osoba prawna, czy też jednostka o ograniczonej podmiotowości prawnej. Nie oznacza to jednak, że tego typu podmiotom nie mogą przysługiwać autorskie prawa majątkowe. W końcu są one zbywalne.

przedsiebiorca_jako_tworcaUjawnienie autorstwa

Ujawnienie autorstwa nie jest obowiązkiem, lecz jednym z osobistych uprawnień twórcy. Przedsiębiorca ma prawo do oznaczania utworu swoim nazwiskiem lub pseudonimem, ale równie dobrze może udostępniać go anonimowo. Z ekonomicznego i marketingowego punktu widzenia nie jest to dobrym rozwiązaniem. Gdyby jednak przedsiębiorca zdecydował się udostępnić utwór anonimowo, potencjalni kontrahenci i inne osoby zainteresowane zawarciem umowy o korzystanie z utworu mogą zgłosić się do producenta, a w razie jego braku do właściwej organizacji zbiorowego zarządzania. Oba podmioty mogą wykonywać prawa autorskie w zastępstwie twórcy, który nie traci przez to praw do utworu.